فرصت

حاشیه نشینی و تهدید هویت شهر                       

پرداختن به حاشیه شهر، ضرورت دارد چرا که حاشیه نشینی، هویت شهر مشهد را تهدید می کند. البته نه از آن رو که به نمای شهری جلوه بدی می دهد و زائران و مسافران وقتی از پنجره های قطار بیرون را نگاه می کنند، در مواجهه اول شان با مشهد، بعضی خانه های بدون نما، نیمه خرابه و نمناک ده متری ساختمان و امیرآباد را همچون خراشی بر صورت معماری شهری می بینند، بلکه از آن جهت که نشان دهنده تبعیض و بی عدالتی در دهه پیشرفت و عدالت و در پایتخت معنوی جمهوری اسلامی است. وجود پدیده حاشیه نشینی زشت است، چرا که بهشت، نمود عدل است و حاشیه نشینی در شهر بهشت، نشان دهنده ظلم. و این همه، شهر بهشت و پایتخت معنوی را بی هویت و پوچ خواهد ساخت.

حاشیه شهر، علت یا معلول؟

در یک نگاه، حاشیه شهر علت اصلی و محل پرورش ناهنجاری ها و زشتی های اجتماعی است. این نگاه با وسواس و دقت خاصی از ضرورت پرداختن به حاشیه شهر مشهد و ساماندهی آن خواهد گفت، چرا که وظیفه خود را مقابله جدی با گروه های ضد فرهنگ و ضد امنیت، بزهکاری و اعتیاد می داند و به زعم خود سراغ از بین بردن علت آن در حاشیه شهر می‏رود.

از نگاهی دیگر، حاشیه شهر، خود معلول یک علت دیگر است. این نگاه نیز ساماندهی حاشیه شهر را ضروری می داند اما حاشیه نشینی را نشانه ای از یک شهر مریض و مدیریت ناعادلانه شهری می داند. البته بعد از آنکه تبعیض و فقر و حاشیه نشینی به وجود می آید، بروز برخی ناهنجاری ها در حاشیه شهر قابل پیش بینی خواهد بود؛ اما این رویکرد، هیچ گاه چشم خود را بر این زنجیره علتها و علت اصلی به وجود آورنده ناهنجاری ها نخواهد بست. توضیح و تفصیل این سلسله علت ها در یادداشت های بعدی خواهد آمد ان شاءالله.

حاشیه شهر، هم فوریت و هم کار زیر بنایی

حاشیه نشینی برای شهر اسلامی ننگ است، چرا که خبر دهنده از بی عدالتی ساختاری و تبعیض سابقه دار در مدیریت شهر و فراموشی دیرینه مستضعفین در ذهن و عمل برنامه ریزان توسعه شهری است. برای مقابله با حاشیه نشینی، باید به سراغ علتهایی رفت که بسیاری اوقات در مرکز شهر و در ساختارها و تصمیمات ناعادلانه و ناکارآمد مدیریتی شهر وجود دارند و باعث جابجایی اولویتهای شهر شده اند. باید این علت ها را دید، شناخت و اصلاح کرد وگرنه همچنان حاشیه نشینی برجای خواهد بود و گسترش خواهد یافت. لذا حل مسئله حاشیه نشینی، تنها یک فوریت نیست، بلکه هم فوریت است و هم کار زیر بنایی و بلند مدت می خواهد و توقع به حق مردم از مدیران شهری و دغدغه مندان حاشیه شهر، اقدام در هر دو جهت است.

با این نگاه، رسیدگی به حاشیه نشینان و برپایی عدالت، جبهه ای از جنگ تمام عیار فقر و غناست که علاوه بر شور و دلسوزی و به میدان آوردن عواطف، تدبیر و کار کارشناسی و جهادی می طلبد و در این زمان که مسئله حاشیه شهر مشهد پس از سالها سکوت، به صورت مبارکی مورد توجه قرار گرفته است، اگر نسنجیده به اقدامی دست زد، شاید نتوان تا سالها سخنی از حاشیه شهر به میان آورد؛ و همین دغدغه، ضرورت پرداخت کارشناسی به حاشیه شهر را جدی تر می کند. در این میان تأملات و پرسشهایی قابل توجه خواهند بود: مسئله اصلی حاشیه شهر چیست؟ با چه رویکردی به سراغ این فوریت خواهیم رفت؟ اقتصادی؟ امنیتی؟ عمرانی؟ فرهنگی؟ بر اساس چه اطلاعات و آمارهایی رویکرد محوری را انتخاب خواهیم کرد؟ بازیگران اصلی در این اصلاحات چه کسانی خواهد بود؟ جمع میان اقدام فوری و اقدام دراز مدت و زیربنایی برای حاشیه شهر، چگونه خواهد بود؟

این یادداشت در روزنامه شهرآرا تاریخ 5 آبان 93 به چاپ رسیده است.