فرصت

خواندن تاریخ، بدون توجه به سنتهای حاکم بر آن، بیشتر از آنکه تاریخ باشد، داستان است؛ خواب آور است. نه اینکه بد باشد، اما برای قصه قبل از خواب خوب است. به درد بیداری و بیدار کردن نمی خورد. تنها سیر در گذشته است. خوشحالی یا حزنی، ناشی از اینکه فلان کار انجام شد یا نشد؛ بدون نگاه به آینده. همین نکته، در تدریس تاریخ نیز بسیار موثر است؛ و معلمان تاریخ باید به این نکته توجه داشته باشند.

"سنت های تاریخ در قرآن" اثر گرانقدر شهید سید محمد باقر صدر، از معدود کتابهایی است که بعد از خواندنش، احساس زنده شدن کردم. حتی خیلی از کتابهایی که تا آن موقع خوانده بودم، برایم رنگ و معنای دیگری پیدا کرد و انقلاب اسلامی را جور دیگری دیدم.

نویسنده کتاب در مقدمه، توضیحی درباره رابطه بین سنت های تاریخ و قرآن و ضرورت مطالعه این رابطه داده است. توضیحی شیرین و گویا. شهید صدر معتقد است رسالت قرآن، تحول است و تغییر از تاریکی به سوی نور؛ و تغییر و تحول، دو بعد دارد. یک بُعد محتوایی تغییر و بعد دیگر، عاملان تغییر. قرآن و سنتهای تاریخ، دو روی یک چیز اند. قرآن، نور و ظلمت و مسیر تغییر را تعیین می کند؛ و سنتهای تاریخ، قانونِ عملِ عاملان این تغییر را بازگو می کند. از آنجا که تغییر الهی به دست مردمی، مانند دیگر امتها صورت می گیرد، آگاهی از سنتهای تاریخ اهمیت می یابد. قرآن با رد نظریه تصادفی بودن حوادث تاریخی، هشدار می دهد برای اینکه انسان بتواند بر سرنوشت خود حاکم شود، لازم است این سنتها و قوانین را بشناسد.

شهید صدر ویژگی هایی برای سنتهای تاریخ قائل است؛ و معتقد است عمومیت داشتن، الهی بودن و وابسته به اراده انسانی بودن است که سنتهای تاریخ را از دیگر قوانین متمایز می کند. می توان گفت دیگر مباحث کتاب با تاکید و تکیه بر همین اراده انسانی پیش رفته و چه نکات ظریف و عمیقی که استخراج نکرده است.

جالب است که نویسنده معتقد است اکثر مورخان به حوادثی می پردازند و تحلیل می کنند که در منطقه حاکمیت سنتهای تاریخ نیست و کمتر به حوادث و فرآیندهایی می پردازند که سنتهای تاریخ بر آنها حاکم هستند. حوادثی چون تولد و وفات بزرگان، که تحت سیطره قوانین فیزیولوژیکی بوده و قوانین تاریخی آنها را تحلیل نمی کند. فتامل!

انسان غبطه می خورد به تیزفهمی این اندیشمند...افسوس که استکبار کینه توز به این فرزند برومند اسلام مهلت نداد که جلسات درس استاد -این کتاب مکتوب همین جلسات است- به اتمام برسد. سنت اثرگذاری خون شهید، آخرین سنتی بوده که نویسنده به صورت عملی به شاگردانش یاد داده و تنهایشان گذاشته است. می توان به این آخرین درسهای استاد، به چشم بارقه هایی الهی بر ذهن شهید نگاه کرد که به زبان آمده...

جالب اینجاست که اولین فصل کتاب، بحثی شیرین در تفسیر قرآن و تفسیر موضوعی و تجزیه ای دارد. بحثی متقن در باب معرفت شناسی و تفسیر متن.

توصیه می کنم دوستان حتما کتاب را بخوانند. مخصوصا دانشجویانی که خود را مخاطب ولی امرشان می دانند که: جایگاه تاریخی و جغرافیایی خود را بشناسید. مخصوصا در زمانه ای که در این پیچ تاریخی به سر می بریم. مخصوصا برای آنها که می خواهند در این تغییر مرحله تاریخی، نقش آفرین باشند و تنها نقش پذیر نباشند.

کتاب را دکتر سید جمال الدین موسوی اصفهانی ترجمه کرده است. انتشارات مختلفی کتاب را در ایران چاپ کرده اند اما کتابی که خودم دارم، مربوط به نشر تفاهم است. 272 صفحه است. از تهران، خیابان انقلاب، بازارچه کتاب، فروشگاه دفتر نشر فرهنگ اسلامی خریده ام. سه سال پیش 1250 تومان بود. الان اگر پیدا شود، نمی دانم چقدر است. ارزش دارد که بگردید و پیدایش کنید.